Historia kopalni Węgla Kamiennego "Julia"

Rys historyczny rozwoju i działalności Kopalni Węgla Kamiennego "Julia" w Wałbrzychu

Kopalnia Julia powstała z połączenia około 15 małych kopalń prowadzących eksploatację węgla na obszarze gminy Biały Kamień od XVI wieku. Początkowo eksploatacja prowadzona była sposobem odkrywkowym na wychodniach pokładów węgla w pobliżu podnóża góry Chełmiec oraz w rejonie Lisiego Wzgórza. Obecność górnictwa węglowego we wsi Biały Kamień została potwierdzona w protokole sądowym z 1561r. Do rozprawy doszło z powodu nielegalnego poddzierżawienia kopalni węgla przez niejakiego Rudla.

Podstawą utrzymania mieszkańców Białego Kamienia było głównie rolnictwo, a górnictwo węgła dostarczało dodatkowych dochodów. Ze sprzedanego węgla kmieć płacił podatek węglowy swojemu dziedzicowi. Roczne wydobycie węgla na omawianym terenie wynosiło około 1760-2600 fur, czyli około 2400 - 3600 ton. Taka wielkość wydobycia utrzymywała się do połowy XVIII wieku. Węgiel używany był jako opał w gospodarstwach domowych, w warsztatach rzemieślniczych oraz w kuźniach.

W 1769 roku ogłoszono nowe Prawo Górnicze dla Księstwa Śląskiego i Hrabstwa Kłodzkiego na podstawie, którego złoża węgla przeszły na własność państwa. Zgodnie z tym prawem 23 maja 1770 roku kopalnie we wsi Biały Kamień połączono w jedno gwarectwo o nazwie "Fuchs" i zgłoszono do Wyższego Urzędu Górniczego w Złotym Stoku.

W kolejnych latach obszar górniczy kopalni powiększał się przez przyłączanie w XIX i XX wieku kolejnych, sąsiednich małych kopalń. Nazwa "Consolidirte Fuchs" przetrwała do 1945 roku, kiedy po przejęciu kopalń pod administracje polską zmieniono jej nazwę na Kopalnia "Julia". Od 1946r. do 1949r. nosiła ona nazwę "Biały Kamień". W 1950r. zmieniono zaś jej nazwę na Kopalnia "Thorez", a w 1993r. powrócono do nazwy Kopalnia Węgla Kamiennego "Julia".

Eksploatacja złoża węglowego robotami przypowierzchniowymi Początkowo wybieranie węgla ze złoża odbywało się metodą odkrywkową na wychodniach pokładów, do kilku metrów w głąb, dopóki pozwalała na to woda i możliwości transportowe. Była to eksploatacja metodami prymitywnymi i nieregularna. Do głębiej zalegających części złoża docierano podziemnymi wyrobiskami, początkowo sposobem dukłowym tj. pionowymi wyrobiskami o przekroju kołowym o średnicy 0,5 - lm i głębokości kilku metrów. Po dotarciu do pokładu wybierano węgiel wokół osi dukli, następnie porzucano ją. Z uwagi na górzysty teren i trudności z odwadnianiem złoża powszechnie zaczęto stosować model kopalni sztolniowej co pozwoliło na zorganizowane wybieranie złoża. Gdy w połowie XIX wieku zasoby węgla na poziomach sztolniowych zaczęły się kończyć zaprojektowano kopalnię głębinową opartą o głębokie szyby i mechaniczne urządzenia wyciągowe oraz odwadniające. Eksploatacja złoża systemem sztolniowym do połowy XIX wieku Pole górnicze kopalni "Fuchs" zlokalizowane było początkowo w rejonie Lisiego Wzgórza w dzielnicy Biały Kamień. Złoże udostępniono kilkoma sztolniami na różnych poziomach.

W 1781r. we wschodnim zboczu Lisiego Wzgórza założono sztolnię "Górną" (Ober) na póz.+454m, którą drążono przez około 10 lat i osiągnęła ona długość około 700m. W 1793r. zawał unieruchomił tę sztolnię. W 1783r. 22 metry poniżej "Górnej" sztolni rozpoczęto drążenie sztolni "„Głębokiej" na póz. +432m. którą udostępniono niższe partie złoża. W pobliżu wykonano do niej dwa szyby "Stollen-schacht" i "Pfeilerschacht". W 1791 r. 22 metry poniżej rozpoczęto drążenie kolejnej sztolni "Dolnej", którą później nazwano "Lisią". Wylot jej umieszczono na wysokości +410m n.p.m. od strony wschodniej Lisiego Wzgórza. Sztolnia ta uzyskała długość 1600m, udostępniając 17 pokładów węgla, należących wówczas do trzech kopalń: "Fuchs", "Emilie"" i "Luise Charlotte". Wyrobisko przystosowane było do spławu węgla łodziami.

W 1800 r. zaczęto drążyć kolejną sztolnie Friedrich Wilhelm, założoną 20 metrów poniżej "Lisiej"" sztolni, na póz. +390 m. Posiadała ona długość 3376 m i służyła do odstawy urobku i odwadniania 7 kopalń: "Fuchs", "Fixstem", "Franz Joseph", "Goldene Sonne", "Morgen und Abendstern", "Luise Charlotte" i "Emilie". Na uwagę zasługuje fakt, iż w kopalni Fuchs dla usprawnienia transportu węgla postanowiono wykorzystać na wzór angielski drogę wodną do odstawy urobku sztolnią. Do realizacji tego projektu namówił kierownictwo kopalni ówczesny dyrektor Wyższego Urzędu Górniczego we Wrocławiu Friedrich von Reden.

We wrześniu 1794 r. uruchomiono spławny transport urobku w "Lisiej" sztolni. Otwarcie pierwszego tego typu wyrobiska w górnictwie węglowym na kontynencie europejskim było bardzo uroczyste. W połowie XIX wieku w Europie czynne były trzy tego typu sztolnie: "Lisia" w Wałbrzychu, "Królowa Luiza" w Zabrzu i w Walkden Moor w Anglii. Urobek węglowy włóczony był po spągu chodników w skrzyniach do skrzyżowania ze sztolnią, gdzie z pomostu drewnianego przesypywany był do podstawionych łodzi. W 1808 r. sztolnią spławiono około 12860 ton węgla, pochodzącego z trzech kopalni: "Fuchs", "Emilia" i "Luiza Charlotte".

W połowie XIX wieku transport wodny był mało wydajny. W związku z tym w 1854 r. spuszczono wodę ze sztolni i osuszono spąg, na którym ułożono tory dla trakcji konnej. Przewóz konny okazał się bardziej wydajny, a zdolność przewozowa sztolni zwiększyła się do 480 ton/dobę.

Likwidacja sztolni jako drogi transportowej węgla nastąpiła w 1867r., po uruchomieniu ciągnienia szybem "Julia". "Lisia" sztolnia z chwilą jej uruchomienia została udostępniona zwiedzającym i stała się jedną z największych atrakcji turystycznych w rejonie wałbrzyskim. Odwiedzali ją licznie kuracjusze Starego Zdroju i Szczawna Zdroju, bywali tam królowie, członkowie rodzin panujących i wiele ówczesnych znakomitych osobistości. Organizowano dla nich wjazdy z muzyką, sztolnię oświetlono, a w podziemnych wyrobiskach przygotowywano wystawne przyjęcia. Tak w sztolni przyjmowana była m. in. księżna Izabela Czartoryska z Puław w 1816r.

W 1853 r. uruchomiono połączenie kolejowe Wrocław-Wałbrzych, co znacznie ułatwiło transport węgla. Od tego czasu wydobycie węgla szybko rosło. W II połowie XIX wieku nastąpiło wyczerpywanie się zasobów węgla na poziomach sztolniowych. Wówczas zmienił się model kopalni ze sztolniowej na głębinowy. Pierwszą głębinową kopalnią w Zagłębiu Dolnośląskim była kopalnia "Zofia" powstała w 1840 r. w Jedlinie Zdroju.

Eksploatacja złoża kopalnią głębinową w I połowie XIX wieku Model kopalni głębinowej charakteryzował się tym, że pokłady węgla na większych głębokościach udostępniano pionowymi szybami. Pozwolił na to postęp techniczny, który nastąpił w wyniku rewolucji przemysłowej w Europie Zachodniej. Do projektowania kopalni głębinowej Fuchs przystąpiono w połowie XIX wieku. Postanowiono na obszarze górniczym Biały Kamień utworzyć trzy niezależne pola górnicze: - Centralne z szybami Julius, Idą i Dampf - Zachodnie z szybami Hans-Heinrich, Hochwald i Bolko - Wschodnie z szybami Bismarck, Fuchsberg i Gustav.

Do głębienia szybów w polu Centralnym przystąpiono w 1865r. Pierwszym zgłębionym szybem był szyb "Julius", który w 1867 r. uzyskał głębokość 100m. (poziom II +288 m n.p.m.). W następnych latach po zgłębieniu szybu założono kolejne dwa poziomy: - w 1873 r. poziom III (+230 m) - w 1914 r. poziom IV (+180 m). Nad szybem postawiono budynek murowany typu Malakow. W budynku mieściła się maszyna wyciągowa i urządzenia klatkowe. W 1869r. przystąpiono do głębienia szybu "Ida" odległego od szybu "Julius" około 55m.

Do poziomu II (+288 m) dotarto w 1876r. Szyb otrzymał na powierzchni podobną jak "Julius" murowaną wieżę wy ciągów ą typu Malakow. W latach 1884-1892 dla odciążenia pracy szybów Julius i Ida, w odległości około 35 m na południe od szybu "Ida" zgłębiono szyb pomocniczy "Dampf" do poziomu II (+288 m). Służył on do opuszczania drewna oraz odwodnienia kopalni.

Do zabezpieczenia dostawy pary technicznej do maszyn, równolegle między szybami wybudowano kotłownię I. Budynki nadszybia i budynek kotłowni połączono łącznikiem, tworząc razem zwarta budowlę przemysłową. Wzrastające zapotrzebowanie na parę dla maszyn było przyczyną budowy w sąsiedztwie kolejnych dwóch kotłowni: II (1872r.) i kotłowni III (1882r.).

W latach 1909-1910 przystąpiono do modernizacji urządzeń i wybudowano zakładową elektrownię tzn. zespół generatorów prądu i kompresorów sprężonego powietrza, który ulokowano w budynku przylegającym do nadszybia szybu "Dampf". Dla zabezpieczenia pary technicznej dla elektrowni wybudowano nowoczesną IV kotłownię z dwoma chłodniami kominowymi. Wówczas kotłownie II i III przestały pełnić swoje funkcje i w latach 20-tych XX wieku, budynki te zaadaptowano na kopalniane warsztaty naprawcze i magazyny.

Po likwidacji elektrowni zakładowej w 1968 r. urządzenia elektryczne zdemontowano, a w budynku tym umieszczono rozdzielnię główną kopalni R102 oraz magazyn urządzeń elektrycznych. Pierwsze pomieszczenia do przebierania się załogi i kąpieli po pracy mieściło się w budynku-łączniku między szybami "Julius" i "Ida" gdzie obecnie jest szatnia dla zwiedzających muzeum. Budowę większej łaźni górniczej rozpoczęto w 1905r. w miejscu dzisiejszej łaźni brudnej. W budynku tym umieszczono szatnię łańcuszkową na 3500 stanowisk oraz łaźnię natryskową i Jampiarnię. Roboty te ukończono w 1915 r.

Po zgłębieniu szybu "Julius" do poziomu III na głębokość 210 m, przystąpiono w latach 1890-1893 do zabudowy nad szybem stalowej wieży wyciągowej konstrukcji kratowej nitowanej, którą wkomponowano w basztową wieżę wyciągową murowaną typu Malakow. W pobliżu wybudowano nowy budynek w którym zamontowano dwie parowe maszyny wyciągowe, które pracowały do 1911r. do wymiany na elektryczne. Szyb "Ida" (później "Sobótka") otrzymał stalową wieżę dopiero w 1903r., którą również wkomponowano w basztową wieżę murowaną typu Malakow. Te dwie wieże stalowe po odpowiednim wzmocnieniu przetrwały do chwili obecnej. W 1945 r. szyb "Julius" otrzymał nową nazwę "Julia", a szyb "Ida" nazwany został szybem "Sobótka".

Rozbudowa kopalń Gwarectwa "Fuchs" w I połowie XX wieku W 1907r.

Gwarectwo "Fuchs" powiększyło się poprzez wykupienie sąsiedniego Gwarectwa "David", znajdującego się na terenie dzisiejszej dzielnicy Konradów w Wałbrzychu i Szczawna Zdroju. W 1920r. Gwarectwo Fuchs zostało wykupione przez Końcem Scheringa i kopalnia przeszła na własność spółki Kokswerke und Chemische Fabrikeii A.G. w Berlinie, a następnie od 1928r. przeszła na własność przedsiębiorstwa wielozakładowego Niederschlesische Bergbau A. G.(Nibag). W 1929r. do kopalni "Consolidirte Fuchs" przyłączono sąsiednią kopalnię "Consolidirte Segen Gottes" znajdującą się na terenie dzisiejszej dzielnicy Stary Zdrój w Wałbrzychu.

Ma skutek kryzysu gospodarczego w Europie wydobycie węgla w tej kopalni zostało ograniczone, a następnie w 1931r. kopalnia "Segen Gottes" została zalana wodą. W 1938r. kopalnia ta została odwodniona od strony szybu "Julius". Następnie uruchomiono wydobycie węgla w tej kopalni, które skierowano na szyb "Julius". Od tego czasu szyby "Tiefbau I i II" kopalni "Segen Gottes" stały się szybami pomocniczymi kopalni. W 1945r. zmieniono nazwę szybów "Tiefbau I i II" na szyby "Chwalibóg I i II".

W latach 1938-1944 Gwarectwo "Fuchs" uzyskiwało wydobycie 1.200.000-1.400.000 ton węgla rocznie.

Rozwój kopalni w II połowie XX wieku

Po II wojnie światowej w dniu 11 lipca 1945r. kopalnia została przyjęta pod administrację polską i do 31.12.1945 r. nosiła nazwę kopalnia "Julia", w latach 1946-1950 nazywała się kopalnia "Biały Kamień", następnie od 1950-1993 r. nosiła nazwę kopalnia "Thorez", a od 1993 r. do czasu jej całkowitej likwidacji w 1999 r. wróciła do nazwy kopałnia "Julia".

Obszar górniczy został poszerzony o pole górnicze szybu "Teresa" w dzielnicy Rusinowa.

Po 1945r. wybudowano na powierzchni kopalni przy szybie "Julia" kilka dalszych obiektów przemysłowych. W latach 1955-1956 wybudowano budynek sztygarówki, do którego przeniesiono biura ruchu kopalni. W latach 1963-1978 wybudowany został budynek markowni na bramie wejściowej, w którym znajdowały się biura ewidencji załogi i wartownia, a także w latach 1974-1978 wybudowany został budynek nowej łaźni i szatni, w którym znalazły miejsce pomieszczenia na czystą odzież dla załogi dołowej oraz nowe sanitariaty i boksy kąpielowe.

Likwidacja kopalni

Gdy w 1990r. polska gospodarka weszła na drogę reform rynkowych wówczas kopalnie dolnośląskie postawiono w stan likwidacji jako trwale nierentowne ekonomicznie.

W 1991r. wstrzymano wydobycie węgła z przyczyn ekonomicznych w polu Wschodnim kopalni. Szyby "Teresa", "Chwalibóg", "Krakus" i "Wanda" zasypane zostały skałą płonną. Pozostawiono tylko odcinek 30 m rury szybowej szybu "Chwalibóg I" do odwodnienia kopalń wałbrzyskich. Szyb "Pokój" został w 1992r. zakryty płytą betonową celem pozostawienia ujęcia wody pitnej dla Jedliny Zdrój. Pozostawione obiekty przemysłowe na powierzchni przeznaczono na działalność przemysłową i handlową lub wyburzono.

W dniu 20.09.1996r. kopalnia "Julia" zakończyła wydobycie węgla.
W dniu 17.08.1998r. kopalnia zakończyła likwidację wyrobisk podziemnych i wyłączyła główne odwadnianie i główne wentylatory.

W dniu 30.10.1998r. przystąpiono do likwidacji stacji ratowniczej, szybu i urządzeń wyciągowych szybu "Jan". Szyb zasypano, a obiekty poprzemysłowe przeznaczono na inną działalność gospodarczą. W 1999r. zasypane zostały grubym kamieniem - melafirem rury szybowe szybu "Julia" i "Sobótka". W szybie „Sobótka" pozostawiono od powierzchni 40m odcinek rury szybowej dla podziemnej trasy wycieczkowej do "Lisiej" sztolni.

Z wszystkich kopalń walbrzyskich zabudowa powierzchni kopalni "Julia" przy ul. Wysockiego 28 w Wałbrzychu jest najstarszą i najlepiej zachowanym zespołem zabytkowych budowli przemysłowych z końca XIX wieku i początku XX wieku. Dlatego też w projektach koncepcyjnych specjaliści z zakresu historii techniki, uznali że zespół ten należy chronić i utworzyć w nim Muzeum Przemysłu i Techniki.