Historia "Lisiej Sztolni"

Z wielu wykonanych na Dolnym Śląsku sztolni, jedna była szczególnie znana i podziwiana w XIX wieku w Europie. Była to "Lisia Sztolnia" należąca do gwareckiej kopalni "Fuchs" w Wałbrzychu. Jej niezwykłość polegała na tym, że była wypełniona wodą do wysokości około jednego metra i transport węgla odbywał się w łodziach. W tamtym okresie czasu była to wielka nowość techniczna. Ponadto turystom zezwolono na jej zwiedzanie i stanowiło to wielką atrakcję szczególnie dla kuracjuszy przebywających w pobliskich uzdrowiskach Stary Zdrój i Szczawno Zdrój. Podróż łodzią w głąb ziemi dostarczała wielu niezapomnianych wrażeń, które opisywano w licznych listach i pamiętnikach. Sztolnię zwiedzały nawet koronowane głowy Europy np. w roku 1801 odwiedziła sztolnię pruska królewska parą, Fryderyk Wilhelm III z żoną Luizą, a w 1838r. ich córka ówczesna cesarzowa Rosji, Aleksandra żona cara Mikołaja I-go.

Gości podejmowano bardzo uroczyście. W czasie ich pobytu pod ziemią towarzyszyła im orkiestra górnicza. W jednym z wyrobisk pod ziemią w komorze kolumnowej zwanej halą Schukmanna podawano bogate i wykwintne śniadanie. Sztolnię w tym okresie zwiedziło również wielu sławnych poetów, polityków, uczonych, wojskowych szczególnie w okresie wojen napoleońskich.

Do wykorzystania sztolni, jako drogi wodnego transportu uwęgla pod ziemią, namówił kierownictwo kopalni "Fuchs" w Wałbrzychu ówczesny dyrektor Wyższego Urzędu Górniczego we Wrocławiu hrabia F.W. Reden, który będąc w Anglii zapoznał się z tym osiągnięciem technicznym stosowanym w sztoku Walkden Moor. Po opracowaniu odpowiedniego projektu w 1791r. przystąpiono do drążenia sztolni „Lis". Wlot jej umieszczono w Lisim wzgórzu na poziomie +410 m npm. obok drogi łączącej Wałbrzych ze Starym Zdrojem. Wymiary sztolni wynosiły przeważnie: szerokość 2,7m wysokość 2,9m. Co około 300m poszerzano wyrobisko do 3,8m na mijanki dla łodzi Sztolnia w większości wykonana została w obudowie z łamanego piaskowca, a w miejscach gdzie skały były zwięzłe nie stosowano żadnej obudowy.

Dla przewietrzania wyrobiska wykonywano co 100 - 200 metrów szybiki z powierzchni. Przed ujściem sztolni wykonano roboty ziemne celem założenia basenu portowego gromadzącego wodę wypływającą ze sztolni. Powierzchnia basenu wynosiła około 650 m2 i mieściło się w nim około 50 łodzi. Na brzegu basenu urządzone zostały punkty wyładowcze i składowania węgla.

"Lisia Sztolnia" udostępniła 12 pokładów węgla zdatnych do eksploatacji o grubości 0,9 - 2,9m. Z chwilą gdy sztolnia uzyskała długość 655m. wstrzymano jej drążenie i przystąpiono do wykonania chodników węgła. We wrześniu 1794r. w sztolni napełnionej wodą do wysokości jednego metra uruchomiono spławny transport węgła. Otwarcie spławnej sztolni „Lis", będącej pierwszym tego typu wyrobiskiem na kontynencie europejskim, odbyło się bardzo uroczyście. Do sztolni oświetlonej licznie lampkami górniczymi na łodziach wpłynęli goście i miejscowi urzędnicy z dyrektorem Wyższego Urzędu Górniczego hrabią F.W. Redenem na czele. W drodze powrotnej jako pierwsza wypłynęła łódź napełniana węglem. Fakt ten. upamiętniono napisem w języku niemieckim o następującej treści:

"Den l8ten Sept. 1794. Geschahe bey der General Befahmmy die ente SchiSung vom Mundlochen bis zu dieser Stafe".

Tablica ta przetrwała do dzisiaj i zamocowana znajduje się w murze przy wejściu do sztolni. W ciągu doby transportowano łodziami około 100 ton węgla z trzech sąsiednich kopalń „Fuchs", „Charlotte" i „Emiliae". Sztolnię wykonywana była do 1821r. i uzyskała ostateczna długość 1593m.

Gdy w 1853r. uruchomiono linie kolejową Wrocław - Wałbrzych wzrosło zapotrzebowanie na węgiel. Większe wydobycie węgla z wymienionych kopalń ograniczały możliwości transportowe spławnej sztolni "Lis". W maju 1854r. zarząd kopalni zadecydował o spuszczeniu wody ze sztolni i przyległego basenu portowego. Po osuszeniu spągu sztolni ułożono tory dla transportu konnego. Wydajność dzięki zastosowaniu tego rodzaju transportu wzrosła do 480 ton na dobę. Likwidacja sztolni jako drogi transportowej węgla nastąpiła w 1867r. kiedy to kopalnia przeszła całkowicie na ciągnienie urobku szybami za pomocą maszyn parowych. Wówczas też wyrobisko otamowano.

Na zlikwidowanym basenie wybudowano w 1898r. sortownię węgla i magazyny. Wylot "Lisiej Sztolni" został zasypany w 1930r. podczas przebudowy ulicy. Na wybudowanym, w tym miejscu budynku zachowała się do dziś płaskorzeźba przedstawiająca górnika pchającego łódź.

W 1995r. dokonano penetracji stanu „Lisiej Sztolni" i stwierdzono jej drożność na odcinku około 340m Następnie powstały obwał uniemożliwiał jej dalszą penetrację. W sztolni nie stwierdzono stężeń gazów szkodliwych dla zdrowia ani znacznych nagromadzeń wody. Zachowała się w dobrym stanie obudowa wyrobiska z łamanego piaskowca, wykonana techniką z końca XVIII wieku oraz liczne komory różnego przeznaczenia, które przetrwały już 200 lat. Jest to w tej chwili jedyne dobrze zachowane wyrobisko podziemne z końca XVIII wieku na Dolnym Śląsku, które sławne było w XIX wieku w całej Europie z powodu udostępnienia dla ruchu turystycznego.

Powstałe w obiektach kopalni „Fuchs" a obecnie likwidowanego Zakładu Górniczego "Julia" Muzeum Przemysłu i Techniki zamierza objąć opieką konserwatorską i ponownie przystosować dla ruchu turystycznego „Lisią Sztolnię". Stwierdzono, że jest to godny zachowania zabytek kultury materialnej dolnośląskiego górnictwa węglowego z XVin wieku. W jego wykonanie duży wkład mieli specjaliści niemieccy. Z zachowanych dokumentów i map górniczych wynika, że możliwa jest przebudowa i udostępnienie sztolni na długości około 1400m. od szybu „Sobótka". Wykonanie tych prac byłoby również pomnikiem dla 500-letniego niemieckiego i polskiego trudu górniczego na Dolnym Śląsku.